Объяснение
Pedagogik baholash faqat natijani qayd etish yoki nazorat qilish emas, balki o‘quvchining yutuq va kamchiliklarini aniqlash, ularni tahlil qilish va keyingi ta’lim jarayonini takomillashtirishga xizmat qiladigan kompleks jarayondir. Shuning uchun B varianti baholashning eng to‘liq mazmunini aks ettiradi.
Diagnostik vazifa o‘quvchining bilim va ko‘nikmalaridagi kamchiliklarni, ularning sabablarini hamda rivojlanish imkoniyatlarini aniqlashga qaratiladi. U faqat natijani qayd etmaydi, balki ta’limdagi muammolarni aniqlash vazifasini ham bajaradi.
Nazorat vazifasining asosiy mohiyati o‘quv natijalarining davlat ta’lim standartlari, o‘quv dasturi va belgilangan maqsadlarga qanchalik mos kelishini aniqlashdan iborat. Diagnostik vazifa esa kamchiliklar sababi bilan shug‘ullanadi.
Obyektivlik — baholash jarayonida o‘qituvchining shaxsiy fikri, hissiy munosabati yoki subyektiv qarashlari ta’sirini kamaytirib, aniq mezon va dalillarga asoslangan holda baholashdir.
Baholash mezonlari o‘quvchining ta’lim natijalarini baholash uchun xizmat qiladigan sifat ko‘rsatkichlari tizimidir. Aynan mezonlar orqali o‘quvchi qanday darajada natijaga erishgani aniqlanadi.
Validlik (haqqoniylik) va ishonchlilik (reliability) baholash sifatining asosiy ko‘rsatkichlaridir. Validlik baholash vositasining aynan o‘lchashi kerak bo‘lgan sifatni o‘lchash darajasini bildiradi. Ishonchlilik esa natijalarning turli sharoitlarda barqaror va takroriy bo‘lishini anglatadi.
Formativ baholash ta’lim jarayonining o‘zida amalga oshirilib, o‘quvchiga teskari aloqa beradi va rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi. Summativ baholash esa ma’lum bir bosqich yakunida erishilgan natijalarni umumlashtiradi. Shu sababli ularning asosiy farqi maqsad va qo‘llanish vaqtidadir.
Rag‘batlantiruvchi vazifaning asosiy maqsadi o‘quvchining bilim olishga bo‘lgan qiziqishi, ichki motivatsiyasi va faol ishtirokini oshirishdir. Bu vazifa o‘quvchini keyingi rivojlanishga undaydi.
Shaffoflik tamoyili baholashning maqsadi, tartibi, mezonlari va kutilayotgan natijalar o‘quvchi uchun oldindan aniq va tushunarli bo‘lishini talab qiladi. Bu adolat va ishonchni ta’minlaydi.
Kriterial baholashda o‘quvchining natijasi oldindan belgilangan mezonlar bilan taqqoslanadi. Normativ baholashda esa o‘quvchining natijasi boshqa o‘quvchilarning natijalari bilan solishtiriladi.
Rivojlantiruvchi vazifa o‘quvchining tanqidiy fikrlash, tahlil qilish, mustaqil ishlash va o‘z faoliyatini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Bu zamonaviy ta’limning muhim talablaridan biridir.
Tizimlilik tamoyili baholashning tasodifiy emas, balki rejalashtirilgan, muntazam va ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida izchil olib borilishini anglatadi.
Prognozlovchi vazifa baholash natijalariga tayangan holda o‘quvchining kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari, imkoniyatlari va individual ta’lim strategiyasini oldindan belgilashga xizmat qiladi.
Teskari aloqa (feedback) o‘quvchiga uning yutuqlari va kamchiliklari haqida ma’lumot beradi hamda xatolarni tuzatish va ta’lim faoliyatini yaxshilash yo‘llarini ko‘rsatadi.
Obyektivlik va adolatlilik bir-biriga yaqin tushunchalardir. Obyektivlik baholashning aniq mezon va dalillarga asoslanishini bildirsa, adolatlilik barcha o‘quvchilarga teng sharoit va bir xil talablar asosida yondashishni talab qiladi.
Kompetensiyaviy baholash faqat nazariy bilimlarni emas, balki o‘quvchining olgan bilimlari, ko‘nikmalari va malakalarini real hayotiy vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyatini aniqlaydi.
O‘z-o‘zini baholash o‘quvchining refleksiya qilish, o‘z kuchli va zaif tomonlarini aniqlash hamda o‘z ta’lim faoliyatini mustaqil boshqarish qobiliyatini rivojlantiradi.
Ishonchlilikning asosiy belgisi — baholash natijalarining vaqt, sharoit yoki baholovchi o‘zgargan taqdirda ham nisbatan barqaror bo‘lishidir. Shu sababli B javobi eng to‘g‘ri hisoblanadi.
Aniq ishlab chiqilgan baholash mezonlari o‘qituvchi va o‘quvchi uchun kutilayotgan natijalarni belgilab beradi, subyektivlikni kamaytiradi va baholashning obyektivligini oshiradi.
Zamonaviy baholash nazariyasida baholashning asosiy maqsadi faqat baho qo‘yish yoki saralash emas. U ta’lim sifatini yaxshilash, o‘quvchining shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va samarali teskari aloqa berishga xizmat qiladi.
